ทฤษฎี STEEP: ปัจจัยแวดล้อมที่มีผลต่อพฤติกรรมมนุษย์ในปัจจุบัน

You said สังคม-เทคโนโลยี-เศรษฐกิจ-สิ่งแวดล้อม-การเมือง คือ นิเวศของพฤติกรรม

You said 

สังคม-เทคโนโลยี-เศรษฐกิจ-สิ่งแวดล้อม-การเมือง คือ นิเวศของพฤติกรรม

            ในบทความที่แล้วผมเขียนเกี่ยวกับ ทฤษฎี STEEP: ปัจจัยแวดล้อมที่มีผลต่อพฤติกรรมนักเรียนในปัจจุบัน ในฐานะที่ผมเป็นครู แต่ในบทความนี้ผมจะขยายวงกว้างขึ้นไปสู่พฤติกรรมมนุษย์ในภาพรวมแทน

            ในการวางแผนกลยุทธ์ เรามักเผชิญกับคลื่นความเปลี่ยนแปลงที่ควบคุมไม่ได้แต่ส่งผลกระทบอย่างมหาศาล STEEP Analysis จึงถูกนำมาใช้เป็นเครื่องมือสแกน "สภาพแวดล้อมระดับมหภาค" เพื่อจำแนก โอกาส (Opportunities) และ อุปสรรค (Threats) ผ่าน 5 มิติสำคัญ (สังคม-เทคโนโลยี-เศรษฐกิจ-สิ่งแวดล้อม-การเมือง) (สถาบันวิจัยพลังงาน จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2560)

            สภาพแวดล้อม (STEEP) ส่งผลต่อพฤติกรรมมนุษย์ในยุคนี้ชัดเจนว่า ผมอยากให้ผู้อ่านพิจารณาว่า ทำไมผู้คนในยุคนี้ถึงใจร้อนขึ้น เครียดง่ายขึ้น หรือทำไมค่านิยมความสำเร็จถึงเปลี่ยนไปจากคนรุ่นพ่อแม่ คำตอบไม่ได้อยู่ที่ตัวบุคคลเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ "นิเวศวิทยาของพฤติกรรม" ที่ถูกหล่อหลอมโดยปัจจัยภายนอกที่เราเรียกว่า STEEP 

            เพื่อมองหาโอกาสและปรับตัวให้เท่าทันความเปลี่ยนแปลง หากเราลองถอดรหัสพฤติกรรมมนุษย์ผ่าน 5 มิตินี้ เราจะเห็นที่มาของสิ่งที่เราเป็นอยู่ในปัจจุบัน

โชเซียลมีเดียเป็นปัจจัยสำคัญในการเปลี่ยนแปงพฤติกรรมมนุษย์ในปัจจุบัน

            1) Social (ความเหงาในโลกที่เชื่อมต่อ) แม้เราจะเชื่อมต่อกันผ่านโซเชียลมีเดียตลอดเวลา แต่โครงสร้างสังคมที่เปลี่ยนเป็นครอบครัวเดี่ยวและการแข่งขันสูง กลับทำให้มนุษย์แสวงหาการยอมรับ และความเป็นส่วนหนึ่ง มากกว่ายุคก่อน พฤติกรรมการแสดงตัวตนบนโลกออนไลน์จึงกลายเป็นกลไกหลักในการอยู่รอดทางจิตใจ 

            ไม่นับวัฒนธรรมที่เปลี่ยนแปลงไปตามกระแสสังคม หรืออิทธิพลของโซเชียลมีเดียที่ทำให้วัฒนธรรมตะวันตกเข้ามา เกิดการผสมผสาน ส่งผลให้ค่านิยมของมนุษย์ในยุคนี้อยู่ไม่นาน และเปลี่ยนแปลงมากกว่าในอดีตอย่างมีนัยสำคัญ

            2) Technology (สมองที่ถูกตั้งโปรแกรมใหม่) นวัตกรรมและดิจิทัลที่เข้ามาดิสรัปต์วิถีชีวิต ทำให้เราเสพติด ความรวดเร็ว จนส่งผลต่อระบบการทำงานของสมองส่วนหน้า (Executive Function) ทำให้ความอดทนรอคอยลดลง แต่ความสามารถในการประมวลผลข้อมูลที่หลากหลายกลับเพิ่มขึ้น สอดคล้องกับเทคโนโลยีโซเชียลมีเดียที่เจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว ก็เป็นตัวเร่งการตั้งโปรแกรมของสมองให้เกิดขึ้นรวดเร็วขึ้น

            3) Economic (ความเปราะบางที่สร้างความแกร่ง) ภาวะเศรษฐกิจและเงินเฟ้อที่บีบคั้น ส่งผลให้พฤติกรรมการใช้จ่ายและการวางแผนชีวิตเปลี่ยนไป มนุษย์ยุคนี้เน้นความยืดหยุ่น และการมีรายได้หลายทางเพื่อลดความเสี่ยงจากโลกที่เอาแน่อะไรไม่ได้ 

            ในทางกลับกันหากไม่สามารถหารายได้มากกว่าหนึ่งทาง บุคคลผู้นั้นมีแนวโน้มเผชิญกับเงินเฟ้อจนส่งผลให้หนี้ครัวเรือนสูงขึ้นเรื่อย ๆ รวมไปถึงค่านิยม การแข่งขันที่ร้อนแรงมากขึ้น โดยมีโซเชียลมีเดียเป็นสื่อให้ความร้อนแรงทวีมากขึ้นจากการที่ทุกคนเห็นเรื่องราวชีวิตในด้านที่เขาเหล่านั้นอยากนำเสนอ

            4) Environmental (เมื่อความยั่งยืนกลายเป็นสัญชาตญาณ) สภาวะโลกร้อนไม่ได้เปลี่ยนแค่สภาพอากาศ แต่เปลี่ยนรสนิยมการบริโภค มนุษย์เริ่มมีพฤติกรรมเลือกใช้แบรนด์ที่มีจุดยืนเรื่องสิ่งแวดล้อม เพราะความรู้สึกผิด และความต้องการรักษาโลกไว้ให้ตัวเองอยู่รอด

            5) Political (สิทธิและเสียงที่ดังกว่าเดิม) นโยบายและกฎหมายที่เปิดกว้างขึ้น ทำให้มนุษย์กล้าตั้งคำถามและเรียกร้องสิทธิของตนเอง พฤติกรรมการเชื่อฟังโดยไม่มีข้อสงสัยถูกแทนที่ด้วยการวิพากษ์เพื่อการพัฒนามากขึ้น อย่างไรก็ตามประเทศที่ด้อยพัฒนาถึงกำลังพัฒนา ยังคงมีการตระหนักถึงสิทธิของตนเองน้อยกว่าประเทศที่พัฒนาแล้ว จากข้อสันนิฐานของผมคือปัจจัยพื้นฐานในชีวิตยังไม่เพียงพอ

            การวิเคราะห์ STEEP จึงไม่ใช่เรื่องของนักกลยุทธ์ในห้องประชุม หรือเฉพาะการบริหารธุรกิจเท่านั้น แต่คือเครื่องมือสำหรับมนุษย์ทุกคนที่ต้องการ "รู้เท่าทันตนเอง" เมื่อเรารู้ว่าแรงกดดันจากสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ หรือเทคโนโลยี กำลังผลักดันให้เราตัดสินใจอย่างไร 

เราจะสามารถยึดกุมบังเหียนของชีวิต และปรับตัวเข้าสู่การเปลี่ยนแปลงได้อย่างสง่างามและมีสติ

อ้างอิง

สถาบันวิจัยพลังงาน จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. (2560). STEEP Analysis. https://www.eri.chula.ac.th/eri-main/wp-content/uploads/2017/11/STEEP-Analysis.pdf

World Economic Forum. (2023). The Future of Jobs Report 2023. https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2023/