จิตวิทยาของ Sisyphus: ความพยายามไม่มีเส้นชัยสุดท้าย เพราะเมื่อถึงยอดหนึ่ง เรามักมองเห็นอีกยอดอยู่เสมอ

ความสุขไม่ได้เกิดขึ้นเมื่อความพยายามสิ้นสุด แต่เกิดขึ้นเมื่อเราเรียนรู้ที่จะอยู่กับความพยายาม โดยไม่ปล่อยให้มันกลืนชีวิตทั้งหมดไป

            จากประสบการณ์และความรู้ทางจิตวิทยาของผม ผมสามารถบอกได้อย่างชัดเจนว่า ความพยายามแทบไม่เคยมีเส้นชัยสุดท้าย เมื่อเราทำสิ่งหนึ่งได้ดีขึ้น มาตรฐานของเราก็มักสูงขึ้นตามไปด้วย เมื่อผ่านเป้าหมายหนึ่ง เราก็เริ่มมองเห็นอีกเป้าหมายที่อยู่ไกลกว่าเดิม 

            คะแนนที่เคยพอใจกลายเป็นคะแนนที่อยากทำให้ดีกว่าเดิม ความสำเร็จที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นความฝัน เมื่อได้มาแล้วก็อาจกลายเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของความคาดหวังชุดใหม่ หรือแม้แต่การรักษามาตรฐานของตนเอง รักษาความถูกต้องของงาน กลับกลายเป็นความทุกข์หรือหยาดน้ำตา

            ชีวิตจึงคล้ายกับการปีนภูเขาที่ไม่มี “ยอดสุดท้าย” ให้เราไปถึงเสียที เพราะทุกครั้งที่เราขึ้นมาสูงพอ เราก็มักมองเห็นภูเขาอีกลูกอยู่ข้างหน้าเสมอ ปัญหาจึงอาจไม่ได้อยู่ที่การต้องพยายาม แต่เกิดขึ้นเมื่อเราเชื่อว่า “ขอให้ไปถึงตรงนั้นก่อน แล้วค่อยมีความสุข” เพราะหากความพยายามไม่มีวันสิ้นสุด เราก็อาจเลื่อนการใช้ชีวิตออกไปอย่างไม่มีที่สิ้นสุดเช่นกัน

            ความคิดนี้ทำให้ผมนึกถึงตำนานกรีกเรื่องหนึ่งซึ่งสะท้อนภาพของความพยายามที่ไม่มีวันจบได้อย่างทรงพลัง นั่นคือเรื่องของ Sisyphus (ซิซีฟัส) ชายผู้ถูกลงโทษให้ผลักก้อนหินขึ้นสู่ยอดเขาครั้งแล้วครั้งเล่า และทุกครั้งที่เกือบถึงยอด ก้อนหินก็ม้วนกลับลงไปยังเบื้องล่าง ทำให้เขาต้องเดินกลับลงมาและเริ่มต้นใหม่อีกครั้ง

            ก่อนจะได้รับโทษนั้น Sisyphus เป็นกษัตริย์และผู้ก่อตั้งเมือง Ephyra ซึ่งต่อมารู้จักกันในชื่อ Corinth เขามีชื่อเสียงทั้งในด้านความเฉลียวฉลาด ความเจ้าเล่ห์ และความพยายามใช้สติปัญญาเอาชนะทั้งมนุษย์ เทพเจ้า และแม้กระทั่งความตาย

ซิซีฟัสผู้ถูกลงโทษให้ผลักก้อนหินขึ้นสู่ยอดเขาและทุกครั้งที่เกือบถึงยอด ก้อนหินก็ม้วนกลับลงไปยังเบื้องล่าง 

            เรื่องสำคัญเริ่มขึ้นเมื่อ Zeus ลักพาตัว Aegina ลูกสาวของเทพแม่น้ำ Asopus ไป Sisyphus รู้ว่าใครเป็นผู้พาเธอไป และเปิดเผยความลับของ Zeus ให้ Asopus รู้ ตามตำนานบางสำนวน Zeus จึงโกรธและส่ง Thanatos เทพแห่งความตาย มาจัดการเขา

            แต่ Sisyphus ไม่ได้ยอมไปกับความตายง่าย ๆ เขาหลอก Thanatos และสามารถ จับเทพแห่งความตายล่ามโซ่ไว้ได้

            ผลที่ตามมาคือ ไม่มีใครบนโลกตายอีกเลย คนแก่ไม่ตาย คนป่วยไม่ตาย แม้แต่นักรบที่ได้รับบาดเจ็บในสนามรบก็ไม่ตาย

            ในที่สุด Ares เทพแห่งสงครามทนไม่ได้ เพราะการทำสงครามไม่มีความหมายเมื่อไม่มีใครตาย เขาจึงมาปลดปล่อย Thanatos และส่ง Sisyphus ไปสู่โลกแห่งความตาย

            แต่แม้กระทั่งตอนนั้น Sisyphus ก็ยังมีแผน ก่อนตาย เขาสั่ง Merope ภรรยาของตน ไม่ให้ประกอบพิธีศพตามธรรมเนียม เมื่อไปถึงโลกใต้พิภพ เขาจึงร้องเรียนว่า ภรรยาไม่ให้เกียรติเขาด้วยการจัดพิธีศพ และขออนุญาตกลับขึ้นไปบนโลกชั่วคราวเพื่อจัดการเรื่องนี้

            เหล่าเทพแห่งโลกใต้พิภพยอมให้เขากลับไป แต่เมื่อ Sisyphus กลับสู่โลกของคนเป็น เขากลับ ไม่ยอมกลับลงไปอีก

            เขาใช้ชีวิตต่อไป ราวกับสามารถเอาชนะความตายได้สำเร็จเป็นครั้งที่สอง จนในที่สุด Hermes ต้องพาเขากลับสู่โลกใต้พิภพ

            คราวนี้ไม่มีการต่อรองอีกแล้ว Sisyphus ได้รับโทษให้ผลัก ก้อนหินขนาดมหึมา ขึ้นไปบนภูเขาตามที่ผมได้กล่าวไว้ข้างต้น

            ภาพของ Sisyphus ผลักก้อนหินปรากฏอย่างชัดเจนตั้งแต่ Odyssey ของ Homer ซึ่งบรรยายว่า "เขาใช้ทั้งมือและศีรษะดันก้อนหินมหึมาขึ้นสู่ยอด แต่เมื่อมันเกือบจะข้ามยอด ก้อนหินก็ย้อนกลับลงมา และเขาต้องเริ่มต้นใหม่อีกครั้ง"

            เขาต้องใช้แรงทั้งหมดผลักมันขึ้นไปทีละน้อย ใกล้ขึ้นเรื่อย ๆ สูงขึ้นเรื่อย ๆ จนเกือบจะถึงยอด แต่ทุกครั้งก่อนที่เขาจะทำสำเร็จ ก้อนหินจะหลุดจากมือและกลิ้งกลับลงไปยังเชิงเขา

            Sisyphus จึงต้องเดินกลับลงมา ไปหาก้อนหิน แล้วเริ่มผลักใหม่อีกครั้ง และเมื่อเกือบถึงยอด มันก็กลิ้งลงมาอีก

            ไม่มีครั้งสุดท้าย ไม่มีวันที่เขาทำสำเร็จ และไม่มีรางวัลเมื่ออดทนมากพอ มีแต่เพียงการเริ่มต้นใหม่

            หลายคนอาจจะคาดหวังว่า วันหนึ่งจะมีก้อนหินก้อนสุดท้ายที่เมื่อผลักขึ้นไปถึงยอดแล้ว เราจะสามารถพูดว่า “พอแล้ว ต่อจากนี้ชีวิตจะไม่ต้องพยายามอีก” แต่แทบไม่มีช่วงชีวิตแบบนั้นจริง ๆ

            สิ่งที่ผมอยากแนะนำผู้อ่านทุกท่าน คือเรายังผลักก้อนหินอยู่เหมือนเดิม ยังตั้งใจ ยังพัฒนา ยังมีเป้าหมาย แต่ระหว่างทางเรา เงยหน้าขึ้นมาบ้าง

            มองคนที่เดินอยู่ข้างเรา มองว่าตัวเองมาไกลแค่ไหนแล้ว พักเมื่อเหนื่อย หัวเราะกับสิ่งเล็ก ๆ เรียนรู้จากสิ่งที่ทำ และถามตัวเองเป็นครั้งคราวว่า “ฉันกำลังผลักก้อนหินนี้ไปเพื่ออะไร”

            สำหรับผมแล้ว ความสุขไม่ได้เกิดขึ้นเมื่อความพยายามสิ้นสุด แต่เกิดขึ้นเมื่อเราเรียนรู้ที่จะอยู่กับความพยายาม โดยไม่ปล่อยให้มันกลืนชีวิตทั้งหมดไป

            สุดท้ายเราจึงควรตั้งคำถามว่า ชีวิตไม่ได้ถามเพียงว่าเราจะผลักก้อนหินขึ้นไปได้สูงเพียงใด     

แต่ถามด้วยว่า ระหว่างที่กำลังผลักมันอยู่นั้น เรายังมองเห็นชีวิตรอบตัวอยู่หรือไม่

อ้างอิง

Homer. (1919). The Odyssey (A. T. Murray, Trans.). Harvard University Press. https://www.theoi.com/Text/HomerOdyssey11.html