การเป็น “คนมีเหตุผล” จึงไม่ได้หมายความว่าเราจะต้องค้นพบคำตอบที่ดีที่สุดในทุกครั้ง แต่หมายถึงการพยายามตัดสินใจให้เหมาะสมที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ ภายในข้อจำกัดที่เรากำลังเผชิญอยู่
ความจริงผมจะตั้งชื่อบทความว่า "เมื่อชีวิตบังคับให้เราเลือกระหว่างขี้สองกอง" แต่ลูกศิษย์ของผมบอกว่ามันดูไม่สุภาพ เลยต้องเปลี่ยนแปลงเล็กน้อย แต่หัวใจของมันยังคงเดิม
คำว่า "ชีวิตบังคับให้เราเลือกระหว่างขี้สองกอง" เป็นหนึ่งใน Motto ส่วนตัวของผม
เพราะจากประสบการณ์ของตนเองและผู้อื่น ผมพบว่า ชีวิตไม่ได้วางข้าวหนึ่งจานกับขี้หนึ่งกองไว้ตรงหน้าแล้วถามว่าจะเลือกอะไร เพราะถ้าเป็นแบบนั้น คงไม่มีอะไรต้องคิดมาก
บางครั้งมันกลับวาง ขี้สองกอง ไว้ตรงหน้าเรา กองหนึ่งเหม็นกว่า อีกกองหนึ่งเละกว่า แล้วบอกว่า “เลือกเอา”ฟังดูตลก แต่ผมคิดว่าหลายการตัดสินใจในชีวิตเป็นแบบนั้นจริง ๆ
เราสามารถอยู่ในงานที่มั่นคงแต่หมดแรงทุกวัน หรือออกไปหางานที่มีความหมายมากกว่าแต่รายได้ไม่แน่นอน
เราสามารถอยู่ในความสัมพันธ์ที่ปลอดภัยแต่ไม่ค่อยมีความสุข หรือเดินออกมาแล้วเผชิญกับความเหงาและความไม่แน่นอน
เราสามารถพูดความจริงแล้วอาจเสียใครบางคนไป หรือเก็บความจริงเอาไว้แล้วค่อย ๆ เสียตัวเองไปแทน
ไม่มีทางเลือกไหนสะอาดหมดจด ไม่มีทางเลือกไหนที่ชัดเจนเลยสักทาง ทุกทางมีราคาที่ต้องจ่าย
ตรงนี้เองที่ทำให้ผมคิดว่า หลายครั้งสิ่งที่ทำให้เราทุกข์ไม่ได้เป็นผลมาจากทางที่เราเลือก แต่คือความคาดหวังว่า “ต้องมีคำตอบที่ถูกที่สุดอยู่สักทางสิ”
มนุษย์ชอบคิดว่าถ้ามีข้อมูลมากพอ คิดรอบคอบพอ และวิเคราะห์เก่งพอ เราน่าจะสามารถหาคำตอบที่ดีที่สุดได้
แต่โลกแห่งความจริงไม่ค่อยใจดีกับเราขนาดนั้น เราไม่มีข้อมูลทั้งหมด เราไม่รู้อนาคต เราไม่รู้ว่าคนอื่นจะเปลี่ยนใจหรือไม่ เราไม่รู้ว่าเหตุการณ์ที่ไม่คาดคิดจะเกิดขึ้นเมื่อไร และบางครั้งเราก็ไม่มีเวลามากพอให้คิดจนมั่นใจ
 |
| ชีวิตจริงไม่ค่อยใจดีกับเราขนาดนั้น ทุกการตัดสินใจของเรามีราคาที่ต้องจ่ายเสมอ |
แนวคิดหนึ่งที่ช่วยอธิบายการตัดสินใจเช่นนี้ได้ดีคือ Bounded Rationality หรือความมีเหตุผลภายใต้ข้อจำกัด ซึ่ง Herbert Simon เสนอขึ้นเพื่อโต้แย้งภาพของมนุษย์ในทฤษฎีเศรษฐศาสตร์แบบดั้งเดิมที่สมมติว่า "ผู้ตัดสินใจสามารถเข้าถึงข้อมูลที่เกี่ยวข้องทั้งหมด ประเมินทุกทางเลือก และคำนวณได้ว่าทางใดให้ผลลัพธ์ดีที่สุด"
แต่ในชีวิตจริง เราแทบไม่เคยมีเงื่อนไขเช่นนั้น
การตัดสินใจของเราถูกจำกัดด้วยข้อมูลที่มีอยู่ เวลา ความสามารถในการประมวลผล ความรู้ ประสบการณ์ ตลอดจนความไม่แน่นอนของสิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคต
ดังนั้น การเป็น “คนมีเหตุผล” จึงไม่ได้หมายความว่าเราจะต้องค้นพบคำตอบที่ดีที่สุดในทุกครั้ง
แต่หมายถึงการพยายามตัดสินใจให้เหมาะสมที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ ภายในข้อจำกัดที่เรากำลังเผชิญอยู่ (Simon, 1955)
หนึ่งในแนวคิดสำคัญที่ Simon เสนอควบคู่กันคือ Satisficing ซึ่งมาจากการผสมคำว่า Satisfy และ Suffice กล่าวอย่างง่ายคือ แทนที่จะค้นหาตัวเลือกที่ “ดีที่สุดเท่าที่เป็นไปได้” เราอาจจะกำหนดเกณฑ์บางอย่างขึ้นมาก่อน แล้วหยุดค้นหาเมื่อพบทางเลือกที่ดีพอที่จะตอบโจทย์สำคัญของเรา
ดังนั้น Satisficing จึงไม่ได้หมายถึงการตัดสินใจแบบลวก ๆ หรือการยอมแพ้ให้กับทางเลือกที่ด้อยกว่าเสมอไป แต่เป็นวิธีตัดสินใจที่ยอมรับความจริงว่า การค้นหาคำตอบที่สมบูรณ์แบบเองก็มีต้นทุน ทั้งเวลา พลังงาน และข้อมูลที่เราอาจไม่มีวันหาได้ครบ
งานทบทวนกว่า 60 ปีของ Artinger, Gigerenzer, และ Jacobs (2022) ยังเสนอว่า ในสถานการณ์ที่เต็มไปด้วย ความไม่แน่นอนการใช้กลยุทธ์แบบ satisficing เป็นวิธีที่มีเหตุผลและมีประสิทธิภาพได้ เพราะการพยายามหาคำตอบที่ดีที่สุดอาจเป็นไปไม่ได้ตั้งแต่ต้น เมื่อเราไม่รู้ด้วยซ้ำว่าอนาคตจะเกิดอะไรขึ้น
นี่จึงเป็นเหตุผลว่า ทำไมหลายครั้งในชีวิต เราไม่ได้กำลังเลือกระหว่าง “ทางที่ดีที่สุด” กับ “ทางที่แย่กว่า” แต่กำลังเลือกระหว่างทางหลายทางที่ต่างก็มีข้อจำกัด มีต้นทุน และมีบางสิ่งที่เราต้องยอมเสีย
ในสถานการณ์เช่นนั้น คำถามที่สมเหตุสมผลอาจไม่ใช่เพียง “ทางไหนดีที่สุด” แต่คือ “ภายใต้ข้อมูลและข้อจำกัดที่ฉันมีอยู่ตอนนี้ ทางไหนดีพอที่จะพาฉันไปต่อ และผลของทางไหนที่ฉันยังสามารถอยู่กับมันได้”
ทางไหนดีพอที่จะพาฉันไปต่อ และผลของทางไหนที่ฉันยังสามารถอยู่กับมันได้ สำหรับผมคือการตัดสินใจที่มีเหตุผลที่สุดเท่าที่มนุษย์คนหนึ่งจะทำได้แล้ว
ผมคิดว่านี่เป็นแนวคิดที่ช่วยให้เรามองการตัดสินใจของตัวเองอย่างเมตตาขึ้นมาก เพราะเมื่อมองย้อนกลับไป เรามักชอบถามตัวเองว่า “ทำไมตอนนั้นไม่เลือกอีกทาง”
แต่คำถามที่ยุติธรรมกว่านั้นอาจเป็น “ในเวลานั้น ด้วยข้อมูล ความสามารถ และสภาพจิตใจที่ฉันมี ฉันสามารถเห็นอะไรได้บ้าง”
และสิ่งที่เราจะต้องจำเอาไว้ก็คือ "เราตัดสินใจด้วยตัวเราในวันนั้น ไม่ใช่ตัวเราในวันนี้ที่รู้ผลลัพธ์ทั้งหมดแล้วราคาของแต่ละทางเลือก"
ทุกการเลือกมีราคาของมัน งานที่มั่นคงอาจมีราคาคือความเหนื่อยล้า งานที่รักมีราคาคือความไม่มั่นคง การอยู่คนเดียวมีราคาคือความเหงา การมีความสัมพันธ์มีราคาคือการประนีประนอม การพูดความจริงอาจมีราคาคือความขัดแย้ง การเงียบมีราคาคือสิ่งที่ค้างอยู่ในใจ
ผมยอมรับอยู่เสมอว่า ทุกทางเลือกมีสิ่งที่เราต้องไว้ทุกข์ให้เล็ก ๆ อยู่เสมอ เพราะทันทีที่เราเลือกเส้นทางหนึ่ง เราก็ปิดประตูอีกหลายเส้นทางไปพร้อมกัน
ผมมักจะสอนกับนักเรียนว่า ถ้ามีขี้สองกอง ก็เลือกกองที่เหม็นน้อยที่สุดสิ แต่ชีวิตไม่ได้ง่ายขนาดนั้นอีกเช่นกันเพราะสิ่งที่ เจ็บน้อยกว่า ในระยะสั้น อาจเสียหายกว่าในระยะยาว
การไม่พูดความจริงอาจจะสบายใจกว่าในวันนี้ แต่สร้างปัญหาใหญ่กว่าในอีกหนึ่งปี
การอยู่กับสิ่งเดิมอาจจะปลอดภัยกว่า แต่ค่อย ๆ ทำให้เราห่างจากสิ่งที่ให้คุณค่ามากขึ้น
ดังนั้น การตัดสินใจที่ดีอาจไม่ได้หมายถึงการเลือกสิ่งที่เจ็บน้อยที่สุด แต่อาจหมายถึง การเลือกความเจ็บปวดที่สอดคล้องกับคุณค่าของเรามากกว่า
ผมจึงอยากจะให้ผู้อ่านทุกท่านถามกับตนเองว่า “ถ้าทุกทางมีราคาที่ต้องจ่าย ราคาของทางไหนที่ฉันยอมจ่ายโดยไม่รู้สึกว่ากำลังทรยศต่อตัวเอง”
บางคนยอมได้เงินน้อยลง เพื่อมีเวลาอยู่กับครอบครัว บางคนยอมเหนื่อยขึ้น เพื่อทำสิ่งที่เชื่อว่ามีความหมายบางคนยอมเสียความสัมพันธ์ เพื่อรักษาขอบเขตของตัวเอง และบางคนเลือกอยู่ต่อ เพราะคุณค่าที่เขาให้กับความรับผิดชอบมีน้ำหนักมากกว่าความไม่สบายใจในช่วงนั้น
ไม่มีคำตอบเดียวสำหรับทุกคน เพราะเมื่อสองทางเลือกต่างก็มีข้อเสีย สิ่งที่เข้ามาตัดสินแทนคำว่า “ถูกหรือผิด” มักเป็นคำว่า “อะไรสำคัญกับฉันมากกว่า”
แต่อย่าลืมว่า ชีวิตมันโหดร้าย หลังจากเราเลือกแล้ว เรามักไม่มีวันได้ทดลองอีกเส้นทางหนึ่งจริง ๆเราไม่สามารถย้อนกลับไปมีชีวิตสองชีวิต
เมื่อเลือกแล้ว เรามีเพียงชีวิตที่เกิดขึ้นจริง ดังนั้น หลายครั้งความเสียใจไม่ได้เกิดจากหลักฐานว่าเราเลือกผิดแต่เกิดจากการจินตนาการว่า “ถ้าเลือกอีกทาง ทุกอย่างคงดีกว่านี้”
ทั้งที่เราไม่มีทางรู้เลยว่าอีกทางจะมีขี้อีกกองรออยู่หรือไม่ เรามักเห็นต้นทุนของทางที่เลือก เพราะต้องอยู่กับมันทุกวัน แต่กลับจินตนาการถึงอีกทางโดยเห็นเฉพาะข้อดี นี่จึงเป็นการเปรียบเทียบที่ไม่ยุติธรรมกับชีวิตที่เราเลือกอย่างมาก
แล้วจะรู้ได้อย่างไรว่าควรเลือกอะไร
ผมไม่คิดว่ามีสูตรหนึ่งที่ตอบได้ทุกสถานการณ์ แต่ถ้าชีวิตวางขี้สองกองไว้ตรงหน้า ผมอาจถามตัวเอง ว่า “ถ้าผลลัพธ์ไม่ได้เป็นอย่างที่หวัง ฉันยังสามารถเคารพเหตุผลที่ตัวเองเลือกทางนี้ได้หรือไม่”
คำถามนี้ มันไม่ได้รับประกันว่าเราจะไม่เสียใจ แต่มันช่วยให้เราเลือกทางที่ ต่อให้วันหนึ่งต้องเจ็บจากมัน เรายังสามารถมองย้อนกลับมาแล้วพูดว่า “ตอนนั้นฉันมีเหตุผลที่ดีพอที่จะเลือกแบบนี้”
อย่าลืมว่า ต่อให้มีประสบการณ์มากเพียงใด โลกก็ยังสามารถโยนสิ่งที่ไม่คาดคิดมาให้เราได้เสมอ
สิ่งที่เราจำเป็นจะต้องพัฒนาขึ้นมา คือ ความสามารถในการตัดสินใจท่ามกลางความไม่แน่นอน
มันคือการรู้ว่าอะไรสำคัญกับเรา รู้ว่าอะไรยอมเสียได้ รู้ว่าอะไรยอมเสียไม่ได้ และยอมรับว่า ไม่มีการตัดสินใจใดรับประกันชีวิตที่ปราศจากความเจ็บปวด
ดังนั้น ถ้าวันหนึ่งชีวิตไม่ได้ให้เราเลือกระหว่างทางที่ดีและทางที่แย่ แต่กลับวางขี้สองกองไว้ตรงหน้า เราไม่จำเป็นต้องเสียเวลาตามหา “กองที่ไม่ใช่ขี้” เพราะมันอาจไม่มีอยู่ตั้งแต่แรก
สิ่งที่เราทำได้คือมองให้ชัดว่า กองไหนเหม็นน้อยกว่า กองไหนเราจัดการกับมันได้ กองไหนมีผลกระทบที่เรายอมรับได้ และกองไหน ถึงแม้จะไม่ดี แต่ยังพาเราไปในทิศทางที่สอดคล้องกับคนที่เราอยากเป็นมากกว่า
เพราะในท้ายที่สุด ชีวิตไม่ได้ให้เราเลือกสิ่งที่ดีที่สุดเสมอไป บางครั้งมันเพียงให้เราเลือกว่า ความเสียหายแบบไหนที่เรายังสามารถอยู่กับมันได้ โดยไม่เสียตัวเองไปมากเกินไป
ราคาแบบไหนคือราคาที่เรายอมจ่าย เพื่อชีวิตที่เราเลือกเอง
อ้างอิง
Artinger, F. M., Gigerenzer, G., & Jacobs, P. (2022). Satisficing: Integrating two traditions. Journal of Economic Literature, 60(2), 598–635. https://doi.org/10.1257/jel.20201396
Connolly, T., & Zeelenberg, M. (2002). Regret in decision making. Current Directions in Psychological Science, 11(6), 212–216. https://doi.org/10.1111/1467-8721.00203
Roese, N. J. (1997). Counterfactual thinking. Psychological Bulletin, 121(1), 133–148. https://doi.org/10.1037/0033-2909.121.1.133
Simon, H. A. (1955). A behavioral model of rational choice. The Quarterly Journal of Economics, 69(1), 99–118. https://doi.org/10.2307/1884852
ความคิดเห็น
แสดงความคิดเห็น