จินตนาการร่วมทางสังคม (Social Imaginary): ทำไมความเคร่งขรึมจึงกลายเป็นภาพของความมีวุฒิภาวะ

ภาพบางอย่างที่เราคิดว่าเป็นธรรมชาติ อาจเป็นสิ่งที่สังคมค่อย ๆ สอนให้เราคุ้นเคย

            ผมตั้งคำถามกับตนเองอยู่เสมอในฐานะครู ว่า ควรจะพูดช้าลงไหม สุขุมมากขึ้นหรือเปล่า วางตัวเป็นทางการไม่เล่นมาก แสดงความรู้ความสามารถออกมาให้คนรู้สึกนับถือ หรืออย่างน้อยก็ควรดูนิ่งพอที่จะทำให้คนอื่นรู้สึกว่า

            แต่สุดท้ายผมก็พบว่า บุคลิกของผมค่อนข้างสวนทางกับภาพเหล่านั้น

            ผมหัวเราะง่าย ชอบหยอกล้อ เล่นมุก กวนประสาทคนรอบข้าง และเมื่ออยู่กับนักเรียนที่สนิทกันมากพอ บางครั้งก็ยอมให้นักเรียนหยอกกลับเสียด้วยซ้ำ

            บางครั้งมันก็นำมาซึ่งภาพลักษณ์ที่ดูขาดวุฒิภาวะในสายตาคนอื่น หรือดูไม่เป็นผู้ใหญ่ แม้ในท้ายที่สุดมันจะเกิดผลลัพธ์ที่ดีอย่างคาดไม่ถึง

ภาพของที่พวกเราไม่เคยตกลงกัน แต่กลับเข้าใจคล้ายกัน

            มีแนวคิดทางสังคมศาสตร์แนวคิดหนึ่งที่ผมคิดว่าน่าสนใจมากสำหรับคำถามนี้ คือ Social Imaginary หรือที่ผมขอเรียกว่า “จินตนาการร่วมทางสังคม”

            Charles Taylor (2004) ใช้คำนี้อธิบายสิ่งที่กว้างกว่าทฤษฎีหรือแนวคิดที่คนเรียนรู้กันอย่างเป็นทางการ

            มันคือภาพความคาดหวัง และความเข้าใจพื้นหลังที่คนในสังคมมีร่วมกันว่า อะไรคือเรื่องปกติ คนควรปฏิบัติต่อกันอย่างไร พฤติกรรมแบบไหนเหมาะสม และสิ่งต่าง ๆ ในสังคมควรมีหน้าตาอย่างไร

            เราไม่จำเป็นต้องเคยนั่งประชุมร่วมกันเพื่อกำหนดกฎเหล่านี้ แต่กลับสามารถเรียนรู้มันผ่านครอบครัว โรงเรียน สื่อ วัฒนธรรม คนรอบตัว และประสบการณ์ที่สะสมมาตลอดชีวิต

            พวกเราต่างมีภาพบางอย่างอยู่ในใจโดยไม่รู้ตัวว่า ผู้ใหญ่ที่มีวุฒิภาวะ ควร สุขุม ควรควบคุมอารมณ์ พูดอย่างเป็นทางการ ไม่เล่นมากเกินไป วางตัวน่าเชื่อถือ และดูจริงจัง

            ไม่มีใครจำเป็นต้องสอนเราตรง ๆ ว่า “ถ้าหัวเราะมากเกินไป คุณจะดูมีวุฒิภาวะน้อยลง” แต่หลายคนกลับสามารถรับรู้ความรู้สึกเช่นนั้นได้ นี่คือสิ่งที่น่าสนใจของ Social Imaginary (จินตนาการร่วม) มันทำงานได้แม้ไม่มีใครเขียนมันเป็นกฎ (Taylor, 2004)

            แน่นอนว่า การมีภาพเหล่านี้ไม่ได้เป็นเรื่องไร้เหตุผลทั้งหมด

            เวลาพบคนที่เราไม่รู้จัก เราไม่มีเวลาเปิดประวัติชีวิตของเขา อ่านผลงานทั้งหมด หรือเฝ้าดูว่าเขารับผิดชอบต่อคนอื่นอย่างไรเป็นเวลาหลายเดือน

            มนุษย์จึงจำเป็นต้องใช้สัญญาณบางอย่างเพื่อสร้างความประทับใจเบื้องต้น

            งานด้าน Social Cognition หรือ การรู้คิดทางสังคม พบว่า การประเมินคนอื่นจำนวนมากสามารถอธิบายผ่านสองมิติสำคัญ คือ Warmth (ความอบอุ่น) และ Competence (ความสามารถ) (Fiske et al., 2002, 2007)

            Warmth (ความอบอุ่น) เกี่ยวข้องกับคำถามประมาณว่า คนนี้เป็นมิตรไหม จริงใจหรือไม่ ไว้ใจได้หรือเปล่า มีเจตนาดีกับเราหรือไม่

            Competence (ความสามารถ) เกี่ยวข้องกับคำถามว่า คนนี้มีความสามารถหรือไม่ มีทักษะแค่ไหน จัดการสิ่งต่าง ๆ ได้หรือเปล่า และสามารถทำสิ่งที่ตั้งใจไว้ได้มากน้อยเพียงใด

คนเราสามารถทั้งอบอุ่นและมีความสามารถได้พร้อมกัน แต่บางครั้งเรากลับเผลอมองสองสิ่งนี้เหมือนต้องเลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง

            ความขี้เล่น การยิ้ม การหัวเราะ ความเป็นกันเอง หรือการหยอกล้อ ทำหน้าที่เป็นสัญญาณบางอย่างที่ช่วยให้คนอื่นรับรู้ถึง Warmth และความเข้าถึงง่าย

            ในทางตรงกันข้าม ความมั่นใจ การพูดถึงผลงาน การแสดงความรู้ หรือการควบคุมสถานการณ์ อาจถูกใช้เป็นข้อมูลประกอบการประเมิน Competence

            สิ่งเหล่านี้แม้จะเป็นการประเมินแบบฉาบฉวย แต่ก็มีประโยชน์  ปัญหาไม่ได้อยู่ที่มนุษย์ใช้สัญญาณในการประเมินกัน แต่ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อเราเริ่มลืมว่า สัญญาณของบางสิ่ง ไม่ใช่ตัวสิ่งนั้นเอง

            ที่น่าสนใจคือ ในบางบริบทการรับรู้ของพวกเรา Warmth และ Competence อยู่ขั้วตรงข้ามกัน

            Judd และคณะ (2005) ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างสองมิตินี้และพบว่า ความสัมพันธ์ไม่ได้เหมือนกันในทุกสถานการณ์ บางครั้งคนที่ถูกมองโดดเด่นในมิติหนึ่งอาจถูกประเมินอีกมิติหนึ่งลดลง โดยเฉพาะเมื่อมีการเปรียบเทียบระหว่างเป้าหมาย

            สอดคล้องกับ Holoien และ Fiske (2013) ที่ได้ทดลองให้ผู้เข้าร่วมพยายามสร้างความประทับใจต่อผู้อื่น และพบว่า เมื่อคนต้องการทำให้ตัวเอง ดูอบอุ่น พวกเขามีแนวโน้มลดการนำเสนอคุณลักษณะที่แสดง Competence ลง ขณะที่เมื่ออยากให้ตัวเอง ดูมีความสามารถ ก็มีแนวโน้มลดการนำเสนอสัญญาณด้าน Warmth ลง

            อย่างไรก็ตาม สิ่งสำคัญคือ เราไม่ควรสรุปง่าย ๆ ว่า “ยิ่งอบอุ่น ยิ่งถูกมองว่าไม่มีความสามารถ”

            เพราะทั้งหมดนี้ไม่ได้แปลว่า Warmth (ความอบอุ่น) และ Competence (ความสามารถ) เป็นสิ่งตรงข้ามกันจริง ๆ 

            แต่มันแสดงให้เห็นว่า อย่างน้อยในบางสถานการณ์ มนุษย์เองก็รับรู้ว่าการสร้างภาพสองแบบนี้อาจมีความตึงเครียดบางอย่างระหว่างกัน

            สรุปแล้วความอบอุ่นและความสามารถไม่ได้เป็นขั้วตรงข้ามกันโดยธรรมชาติ แต่ในบางบริบท เรากลับรับรู้ราวกับว่าคนหนึ่งต้องแลกสิ่งหนึ่งกับอีกสิ่งหนึ่ง และภาพเช่นนี้อาจได้รับการเสริมแรงจากจินตนาการร่วมทางสังคมที่บอกเราว่า “คนเก่ง” หรือ “คนน่าเข้าหา” ควรมีหน้าตาแบบใด

จินตนาการร่วมความขี้เล่นและความสุขุม

            ลองสมมติว่าคนหนึ่งหัวเราะง่าย พูดเล่น เป็นกันเอง และชอบหยอกล้อคนรอบข้าง สิ่งที่เราสังเกตเห็นจริง ๆ คือ เขาขี้เล่น

            แต่จากตรงนั้น เราอาจเริ่มเติมความหมายเข้าไปว่า

            ขี้เล่น คือ  ไม่ค่อยจริงจัง ไม่ค่อยเป็นทางการ ไม่น่าเชื่อถือ หรือมีวุฒิภาวะไม่มาก

            ทั้งหมดนี้คือการ การอนุมาน ที่ได้รับอิทธิพลจาก Social Imaginary ที่เรามีอยู่ก่อนแล้วว่า

            ตรงข้ามกับความขี้เล่นคืออาจจะเป็นสขุม ซึ่งอาจหมายถึง จริงจัง น่าเชื่อถือ มีความสามารถ หรือมีวุฒิภาวะ

            สิ่งนี้ก็ได้รับอิทธิพลจาก จินตนาการร่วมทางสังคม (Social Imaginary) 

            ทั้งที่ความรับผิดชอบ การตัดสินใจ การควบคุมตนเอง หรือความสามารถในการดูแลผู้อื่น ยังเป็นเรื่องที่เราต้องใช้เวลาเห็นจากพฤติกรรมจริง

            ดังนั้น ผมไม่ได้คิดว่าจินตนาการร่วมทางสังคมเหล่านี้ผิด ผมคิดว่ามันทำหน้าที่คล้าย ทางลัดในการประเมินคน และทางลัดก็มีประโยชน์

            แต่ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อเราเริ่มเชื่อว่า ทางลัดนั้นคือความจริงทั้งหมด เพราะภาพบางอย่างที่เราคิดว่าเป็นธรรมชาติ อาจเป็นสิ่งที่สังคมค่อย ๆ สอนให้เราคุ้นเคย

            ความสุขุมอาจเป็นสัญญาณของวุฒิภาวะได้ แต่ไม่ใช่หลักฐานเพียงอย่างเดียว

            ความขี้เล่นอาจทำให้คนดูไม่เคร่งขรึม แต่ไม่ได้พิสูจน์ว่าเขาขาดความรับผิดชอบ

            และคนที่ดูอบอุ่นก็ไม่ได้จำเป็นต้องมีความสามารถน้อยลง เช่นเดียวกับคนที่ดูมีความสามารถก็ไม่จำเป็นต้องเย็นชาหรือห่างเหิน

            Warmth และ Competence เป็นคนละมิติ และมนุษย์สามารถมีทั้งสองอย่างอยู่พร้อมกันได้ (Fiske et al., 2007)

            ดังนั้น บางทีคำถามที่ดีกว่า “คนคนนี้ดูเป็นผู้ใหญ่หรือไม่” อาจจะเป็น “เมื่อถึงเวลาที่สำคัญ เขาสามารถทำหน้าที่ของตัวเองอย่างรับผิดชอบได้หรือไม่”

            เพราะท้ายที่สุดแล้ว วุฒิภาวะไม่ได้วัดจากความเป็นทางการของภาษา หรือความสามารถในการรักษาสีหน้าเคร่งขรึม แต่กี่ยวข้องมากกว่ากับว่า เรารู้หรือไม่ว่าอะไรสำคัญ และเมื่อถึงเวลา เราสามารถรับผิดชอบต่อสิ่งสำคัญนั้นได้มากแค่ไหน

เพราะผมเชื่อว่า เราควรจริงจังกับสิ่งสำคัญ โดยไม่เห็นความจำเป็นที่จะต้องจริงจังกับตัวเองตลอดเวลา

อ้างอิง

Fiske, S. T., Cuddy, A. J. C., & Glick, P. (2007). Universal dimensions of social cognition: Warmth and competence. Trends in Cognitive Sciences, 11(2), 77–83. https://doi.org/10.1016/j.tics.2006.11.005

Fiske, S. T., Cuddy, A. J. C., Glick, P., & Xu, J. (2002). A model of (often mixed) stereotype content: Competence and warmth respectively follow from perceived status and competition. Journal of Personality and Social Psychology, 82(6), 878–902. https://doi.org/10.1037/0022-3514.82.6.878

Holoien, D. S., & Fiske, S. T. (2013). Downplaying positive impressions: Compensation between warmth and competence in impression management. Journal of Experimental Social Psychology, 49(1), 33–41. https://doi.org/10.1016/j.jesp.2012.09.001

Judd, C. M., James-Hawkins, L., Yzerbyt, V., & Kashima, Y. (2005). Fundamental dimensions of social judgment: Understanding the relations between judgments of competence and warmth. Journal of Personality and Social Psychology, 89(6), 899–913. https://doi.org/10.1037/0022-3514.89.6.899

Taylor, C. (2004). Modern social imaginaries. Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822385806