จินตนาการร่วมทางสังคม (Social Imaginary): สิ่งที่สังคมสร้างขึ้น กลายเป็นสิ่งที่เราคิดว่าเป็นธรรมชาติ

ช่องว่างเล็ก ๆ ระหว่าง “มันต้องเป็นแบบนี้” กลายเป็น “มันจำเป็นต้องเป็นแบบนี้จริงหรือ” อาจจะเป็นพื้นที่ที่ทำให้เรากลับมามีสิทธิ์เลือกชีวิตของตัวเองอีกครั้ง

            เพราะอะไรชีวิตบางรูปแบบถูกมองว่าปกติ ขณะที่คนที่เลือกแตกต่างกลับต้องคอยอธิบายเหตุผลของตัวเองตลอดเวลา

            ใครเป็นคนกำหนดสิ่งเหล่านี้ ส่วนใหญ่ไม่มีใครคนหนึ่งยืนขึ้นมาประกาศว่า “ชีวิตที่ดีต้องเป็นแบบนี้”

            ไม่มีคณะกรรมการใดประชุมกันแล้วกำหนดว่า อายุเท่านี้ควรทำอะไร คนแบบนี้ควรวางตัวอย่างไร หรือความสำเร็จควรมีหน้าตาแบบไหน

            แต่พวกเรากลับเรียนรู้สิ่งเหล่านี้ได้อย่างน่าประหลาด บางทียังไม่ต้องมีใครมาบอกเสียด้วยซ้ำ เรากลับปฏิบัติตามดั่งมนต์สะกด

            ทั้งหมดนี้เกิดจากการมองคนรอบตัว ฟังคำพูดของผู้ใหญ่ ดูละคร ภาพยนตร์ และโฆษณา เรียนรู้จากโรงเรียนเห็นชีวิตของคนอื่นผ่าน Social Media และค่อย ๆ ซึมซับภาพบางอย่างว่า “ชีวิตปกติเขาเป็นกันแบบนี้”

            จนเราลืมเสียสนิทเลย ที่จะถามว่า "แล้วทำไมจึงต้องเป็นแบบนี้"

สิ่งที่เราไม่เคยตกลงกัน แต่กลับเข้าใจร่วมกัน

            Charles Taylor เรียกสิ่งนี้ว่า Social Imaginary หรือที่ผมขอใช้คำว่า จินตนาการร่วมทางสังคม

            Taylor (2004) อธิบายว่า Social Imaginary ไม่ใช่เพียงทฤษฎีเกี่ยวกับสังคมที่นักวิชาการสร้างขึ้น แต่เป็นความเข้าใจพื้นหลังที่คนธรรมดาจำนวนมากมีร่วมกันว่า เราอยู่ร่วมกับคนอื่นอย่างไร อะไรคือสิ่งที่คาดหวังได้ และอะไรคือสิ่งที่ดูเหมาะสมหรือมีความชอบธรรม

            มันไม่ได้อยู่ในรูปของตำราเสมอไป แต่มักอยู่ในรูปของ ภาพ เรื่องเล่า ความคาดหวัง วิถีปฏิบัติ และสิ่งที่เราคุ้นเคยจนแทบไม่ต้องอธิบาย

            ลองนึกถึงประโยคอย่าง “โตแล้วก็ต้องมีงานมั่นคงสิ” “มีความสามารถก็ต้องอยากก้าวหน้า” “อายุขนาดนี้แล้วน่าจะสร้างครอบครัวได้แล้ว” ประโยคเหล่านี้ไม่ได้เป็นกฎ แต่เรากลับเข้าใจได้ทันทีว่ามันกำลังอ้างถึงภาพของชีวิตแบบไหน

            นี่คือพลังอย่างหนึ่งของ Social Imaginary มันไม่จำเป็นต้องบังคับเราเหมือนกฎหมาย เพราะมันทำให้บางสิ่งดูเหมือนเป็นสิ่งที่ควรเป็นอยู่แล้ว

            สิ่งที่ผมคิดว่าน่าสนใจมากคือ การเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ของภาษา

            เริ่มต้นจาก “คนจำนวนมากทำแบบนี้” จากนั้นค่อย ๆ กลายเป็น “นี่คือเรื่องปกติ” แล้วก้าวต่อไปอีกขั้นเป็น “ดังนั้นคนก็ควรทำแบบนี้” และสุดท้าย “ถ้าไม่ทำแบบนี้ อาจมีอะไรบางอย่างผิดปกติ”

            สี่ประโยคนี้ไม่ได้มีความหมายเหมือนกันเลย

            สิ่งที่คนส่วนใหญ่ทำเป็นเพียงข้อสังเกต

            แต่คำว่า “ควร” คือการเพิ่มคุณค่าทางศีลธรรมและความเหมาะสมเข้าไปแล้ว

            ตรงนี้แนวคิดเรื่อง Social Norms ช่วยอธิบายต่อจาก Social Imaginary ได้ดี

งานของ Wenzel และ Woodyatt (2025) อธิบายว่า บรรทัดฐานทางสังคมสามารถส่งอิทธิพลต่อพฤติกรรมได้ทั้งผ่านการที่คนค่อย ๆ รับบรรทัดฐานนั้นมาเป็นความเชื่อของตนเอง และผ่านแรงกดดันจากภายนอก เช่น การได้รับการยอมรับ การถูกตำหนิ หรือการถูกลงโทษอย่างไม่เป็นทางการ

            ดังนั้นสิ่งที่น่าสนใจจึงไม่ใช่เพียงว่าสังคมบอกให้เราทำอะไร  แต่เป็นช่วงเวลาที่เราเริ่มไม่รู้สึกแล้วด้วยซ้ำว่า สังคมกำลังบอกอะไรเราอยู่

            เพราะสุดท้ายเราจะเริ่มพูดกับตัวเองว่า “มันก็ต้องเป็นแบบนี้อยู่แล้วไม่ใช่หรือ”

สิ่งที่สร้างขึ้นทางสังคมเริ่มดูเหมือนธรรมชาติ

            สำหรับผม นี่คือส่วนที่น่าสนใจที่สุดของ Social Imaginary

            บางสิ่งมีประวัติศาสตร์ มีบริบททางวัฒนธรรม มีเงื่อนไขทางเศรษฐกิจ หรือเกิดจากวิถีชีวิตของคนในยุคหนึ่งแต่เมื่อสิ่งนั้นถูกปฏิบัติซ้ำเป็นเวลานาน มันสามารถค่อย ๆ สูญเสียร่องรอยของที่มา

            จนเราคิดโดยธรรมชาติว่า “ชีวิตก็เป็นแบบนี้แหละ”

            ตัวอย่างเช่น เราลืมว่าความสำเร็จสามารถมีนิยามได้หลายแบบ เพราะเราเห็นภาพของความสำเร็จบางแบบซ้ำ ๆ (เช่น มีบ้าน มีรถ มีครอบครัว) มากกว่าแบบอื่น

            หรือเราอาจจะไม่ได้ถามว่า ทำไมคนทุกคนต้องต้องการเลื่อนตำแหน่ง เพราะเราเรียนรู้มาแล้วว่า การเติบโตในอาชีพหมายถึงการขยับสูงขึ้น

            สิ่งเหล่านี้ไม่ได้แปลว่า การมีตำแหน่งสูง เงินมาก หรือความมั่นคงเป็นเรื่องผิด

            ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ตัวเลือกเหล่านั้น แต่อยู่ที่วันที่ตัวเลือกหนึ่งกลายเป็นส้นทางที่ควรเป็นของทุกคน

            งานทบทวนเรื่องพลวัตของบรรทัดฐานพบว่า Social Norms สามารถเกิดขึ้น แพร่กระจาย และดำรงอยู่ผ่านการถ่ายทอดระหว่างรุ่น เครือข่ายทางสังคม ตลอดจนเงื่อนไขทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม (Gelfand et al., 2024)

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ตัวเลือกเหล่านั้น แต่อยู่ที่วันที่ตัวเลือกหนึ่งกลายเป็นเส้นทางที่ควรเป็นของทุกคน

            จึงไม่น่าแปลกใจที่บางครั้งเราทำตามบรรทัดฐานบางอย่าง ทั้งที่เราเองก็ไม่รู้แล้วว่ามันเริ่มต้นขึ้นเพราะอะไร

            มีกลไกทางจิตวิทยาสังคมอีกอย่างหนึ่งที่ผมคิดว่าน่าสนใจมาก คือ Pluralistic Ignorance กล่าวอย่างง่าย คือสถานการณ์ที่คนจำนวนมากมีความรู้สึกหรือความเชื่อคล้ายกัน แต่แต่ละคนกลับเข้าใจผิดว่า “มีเพียงฉันที่คิดแบบนี้ คนอื่นคงไม่ได้คิดเหมือนฉัน”

            งานคลาสสิกของ Prentice และ Miller (1993) ศึกษานักศึกษามหาวิทยาลัยเกี่ยวกับการดื่มแอลกอฮอล์ พบว่า นักศึกษาจำนวนมากรู้สึกไม่สบายใจกับพฤติกรรมการดื่มมากกว่าที่พวกเขาคิดว่าเพื่อนคนอื่นรู้สึก

            กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ หลายคนไม่สบายใจ แต่แต่ละคนมองไปรอบ ๆ แล้วเห็นคนอื่นยังทำเหมือนเดิม จึงคิดว่า “ดูเหมือนคนอื่นจะโอเคกับมัน มีแต่ฉันหรือเปล่าที่ไม่โอเค”

            สิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้นคือ ในงานของ Prentice และ Miller ความรู้สึกว่าตนเองมีทัศนคติแตกต่างจากคนรอบข้าง ยังสัมพันธ์กับความรู้สึกแปลกแยกจากกลุ่มด้วย

            กล่าวคือ "ฉันไม่ได้เห็นด้วยกับสิ่งนี้ แต่เห็นว่าคนอื่นยังทำเหมือนเดิม จึงคิดว่าคนอื่นคงเห็นด้วย”

            เมื่อคิดว่าตัวเองเป็นคนส่วนน้อย จึงไม่กล้าพูด และเมื่อไม่พูด ก็จะทำตาม และเมื่อคนอื่นเห็นฉันทำตาม จึงคิดว่า “ฉันก็คงเห็นด้วยเช่นกัน”

            ผลก็คือ บรรทัดฐานบางอย่างสามารถดำรงอยู่ต่อไปได้ แม้คนจำนวนไม่น้อยอาจจะไม่ได้เห็นด้วยกับมันจริง ๆ  กล่าวคือ เริ่มต้นคนก็ไม่เห็นเหมือนกันหรอก แต่เมื่อคนไม่พูด ไม่มั่นใจ ก็ตาม ๆ กันเพื่อความสบายใจ จนกลายเป็นบรรทัดฐานที่คนทำเหมือนกันหมด

            เพราะแต่ละคนไม่ได้ใช้เพียงความเชื่อของตัวเองเป็นข้อมูล แต่ยังใช้ พฤติกรรมของคนอื่นเป็นหลักฐานว่า คนอื่นคิดอย่างไร

            สุดท้ายจึงเกิดสถานการณ์ที่น่าประหลาดว่า ทุกคนกำลังทำตามสิ่งเดียวกัน ไม่ใช่เพราะทุกคนเชื่อเหมือนกัน แต่เพราะแต่ละคนคิดว่าคนอื่นเชื่อเหมือนกัน

            ตรงนี้ทำให้ผมคิดว่า Social Imaginary และบรรทัดฐานทางสังคมบางอย่างไม่ได้คงอยู่เพียงเพราะได้รับการยอมรับร่วมกันเท่านั้น บางครั้งมันคงอยู่ได้ เพราะไม่มีใครแน่ใจว่า คนอื่นเองก็อาจกำลังสงสัยในสิ่งเดียวกับเรา

ความแตกต่างไม่ได้แปลว่าผิด

            ขอทำความเข้าใจก่อนนะครับ การมีมาตรฐานร่วมกันไม่ใช่เรื่องเลวร้าย เพราะสังคมจำเป็นต้องมีความเข้าใจบางอย่างร่วมกันเพื่อให้ผู้คนสามารถอยู่ร่วมกันได้

            แต่ปัญหาจะเกิดขึ้นเมื่อเราเริ่มแยกไม่ออกระหว่าง “สิ่งนี้ต่างจากสิ่งที่ฉันคุ้นเคย” กับ “สิ่งนี้ผิด”

            ตรงนี้เองที่ความแตกต่างอาจเริ่มกลายเป็นความแปลกแยก เพราะมนุษย์ไม่ได้ต้องการเพียงเป็นตัวของตัวเอง แต่เรายังต้องการความรู้สึกว่า เราเป็นส่วนหนึ่งของคนอื่นด้วย การถูกเพิกเฉย ปฏิเสธ หรือกีดกันสามารถกระทบทั้งความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่ม ความนับถือตนเอง และความรู้สึกว่าตนเองมีความหมาย (Williams, 2007)

            ดังนั้น บางครั้งเราไม่ได้เปลี่ยนตัวเองเพราะเชื่อว่าอีกแบบหนึ่งดีกว่า แต่เพียงเพราะไม่อยากถูกทิ้งไว้ข้างนอก

            ด้วยเหตุนี้เราจึงแต่งตัวให้เหมือนกัน เลือกเส้นทางคล้ายกัน พูดในสิ่งที่ปลอดภัย หรือเก็บบางส่วนของตัวเองเอาไว้ไม่แสดงออกมา ไม่ใช่เพราะเราไม่มีตัวตน แต่เพราะ การเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มมีความหมายกับมนุษย์

            ผมจึงไม่ได้แนะนำให้เราต่อต้านทุกบรรทัดฐานหรือไม่ แต่แนะนำให้ถามตนเองว่า "เรากำลังเลือกปรับตัวอย่างรู้ตัว หรือ กำลังค่อย ๆ เชื่อว่าความแตกต่างของตัวเองเป็นสิ่งที่ผิด"

            ตรงนี้เองที่การเข้าใจ Social Imaginary มีคุณค่าอย่างมาก และเป็นเหตุให้ผมเขียนเรื่องนี้ในหลาบบทความ

            มันไม่ได้สอนให้เราปฏิเสธทุกสิ่งที่สังคมสร้างขึ้น เพราะสิ่งที่มนุษย์สร้างร่วมกันจำนวนมากมีประโยชน์และจำเป็นต่อการอยู่ร่วมกัน แต่มันช่วยให้เราหยุดมองสิ่งที่คุ้นเคยว่าเป็น “ธรรมชาติ” โดยอัตโนมัติ และเริ่มถามคำถามง่าย ๆ ว่า "ทำไม"

            ทำไมชีวิตที่ดีต้องเป็นแบบนี้ ทำไมความสำเร็จต้องหน้าตาแบบนี้ ทำไมคนวัยนี้ต้องมีสิ่งเหล่านี้ และทำไมคนที่เลือกต่างออกไปจึงทำให้เรารู้สึกว่าเขากำลังเลือกผิด

            บางครั้งคำตอบอาจจะเพราะสิ่งนั้นมีเหตุผลจริง ๆ ถ้าเป็นเช่นนั้น เราก็สามารถเลือกเก็บมันไว้ได้อย่างเข้าใจ

            แต่หลายครั้งคำตอบอาจเป็นเพียง “เพราะทุกคนเขาก็ทำกัน” หรือแม้แต่ “เพราะฉันคิดว่าทุกคนเขาก็เชื่อแบบนี้”

            ตรงนั้นอาจจะเป็นช่วงเวลาที่เราควรหยุดคิดอีกครั้ง เพราะสิ่งที่ “ปกติ” ไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งเดียวที่เป็นไปได้บางสิ่งถูกทำซ้ำมานานจนเราลืมไปว่า ครั้งหนึ่งมันก็เคยเป็นเพียง หนึ่งในหลายวิธีที่มนุษย์เลือกจะใช้ชีวิต

            ให้ถามตัวเองอีกครั้งว่า “นี่คือสิ่งที่ฉันเชื่อจริง ๆ หรือเป็นเพียงสิ่งที่ผมคุ้นเคยจนคิดว่ามันคือความจริง”

            มันอาจจะเกิดความเปลี่ยนแปลงจาก “มันต้องเป็นแบบนี้” กลายเป็น “มันจำเป็นต้องเป็นแบบนี้จริงหรือ”

            และบางที ช่องว่างเล็ก ๆ ระหว่างสองประโยคนี้ อาจจะเป็นพื้นที่ที่ทำให้เรากลับมามีสิทธิ์เลือกชีวิตของตัวเองอีกครั้ง

            เพราะก่อนจะตัดสินว่าความแตกต่างของใครสักคนเป็นสิ่งที่ผิด รวมถึงความแตกต่างของตัวเราเอง บางทีเราควรถามให้แน่ใจก่อนว่า 

สิ่งที่เราเรียกว่าผิดนั้นผิดจริง ๆ หรือเพียงแตกต่างจากโลกที่เราเคยถูกสอนให้คุ้นเคย

อ้างอิง

Gelfand, M. J., Gavrilets, S., & Nunn, N. (2024). Norm dynamics: Interdisciplinary perspectives on social norm emergence, persistence, and change. Annual Review of Psychology, 75, 341–378. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-033020-013319

Prentice, D. A., & Miller, D. T. (1993). Pluralistic ignorance and alcohol use on campus: Some consequences of misperceiving the social norm. Journal of Personality and Social Psychology, 64(2), 243–256. https://doi.org/10.1037/0022-3514.64.2.243

Taylor, C. (2004). Modern social imaginaries. Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822385806

Wenzel, M., & Woodyatt, L. (2025). The power and pitfalls of social norms. Annual Review of Psychology, 76, 583–606. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-020124-120310

Williams, K. D. (2007). Ostracism. Annual Review of Psychology, 58, 425–452. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.58.110405.085641

ความคิดเห็น